تأمین مالی درمان معتادان بی بضاعت از محل مسئولیت اجتماعی و مالیات های تکلیفی؛ضرورت ها، چالش ها و الگوها
مقدمه
اعتیاد به مواد مخدر یکی از پرهزینهترین آسیبهای اجتماعی ایران است که سالانه بیش از ۱۲۰ هزار میلیارد ریال هزینه بر نظام سلامت و اقتصاد کشور تحمیل میکند. با وجود این بار مالی سنگین، ساختار تأمین مالی درمان اعتیاد در ایران همچنان ناپایدار و وابسته به منابع سنتی و در حال کاهش است. این یادداشت با با استناد به آمارهای رسمی و تجارب بینالمللی، به بررسی امکان پذیری تخصیص بخشی از منابع مالی ناشی از مسئولیت اجتماعی شرکتها و مالیاتهای تکلیفی به درمان معتادان بیبضاعت میپردازد و بر ضرورت بازنگری در الگوی تأمین مالی این حوزه تأکید میکند. شواهد نشان میدهد که تکیه بر مشارکتهای داوطلبانه خیرین و منابع دولتی موجود، پاسخگوی نیازهای واقعی نیست و شکاف عمیقی میان منابع موجود و هزینههای مورد نیاز وجود دارد. تجارب کشورهای موفق نظیر پرتغال، استرالیا و کانادا نشان میدهد که درمان اعتیاد بهعنوان بخشی از خدمات سلامت عمومی، نیازمند تأمین مالی پایدار از محل بودجه عمومی، بیمههای درمانی و مالیات بر کالاهای آسیبرسان است. در نهایت پیشنهاد میشود که با ایجاد منبع مالی پایدار و هدفمند، شفافیت در هزینهکرد، تکمیل زنجیره درمان و تغییر نگاه از اقتصادی به انسانی، میتوان گامی مؤثر در مسیر تحقق تأمین مالی پایدار درمان معتادان بی بضاعت برداشت.
۱) ابعاد اقتصادی اعتیاد در ایران
اعتیاد به مواد مخدر در ایران، افزون بر ابعاد انسانی و اجتماعی، بار اقتصادی عظیمی را بر جامعه تحمیل میکند. بر اساس اعلام مدیرکل درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر کشور، سالانه ۱۲۰ هزار میلیارد ریال (معادل ۱۲ هزار میلیارد تومان) هزینه در حوزهی پیشگیری، درمان و کنترل آسیبهای ناشی از اعتیاد در کشور صرف میشود. این رقم که تنها بخشی از هزینههای مستقیم را نشان میدهد، مواردی همچون هزینههای درمانی، بستری، دارو و خدمات مشاوره را در بر میگیرد.
با این حال، هزینههای غیرمستقیم اعتیاد بسیار فراتر از این ارقام است و شامل موارد زیر میشود:
- کاهش بهرهوری اقتصادی و نیروی کار
- فروپاشی خانوادهها و افزایش آسیبهای اجتماعی
- جرائم مرتبط با مواد مخدر و هزینههای قضایی و زندان
- هزینههای درمان بیماریهای همراه بهویژه HIV، هپاتیت و سل
- هزینههای اجتماعی بلندمدت نظیر سرپرستی کودکان دارای والدین معتاد
۲) ظرفیتهای مالی موجود و نقش خیریهها
در سالهای اخیر، مشارکت خیرین در حوزه درمان اعتیاد، روندی رو به رشد داشته است. بر اساس گزارش ستاد مبارزه با مواد مخدر، از سال ۱۴۰۱ تاکنون، خیرین سراسر کشور ۵۷۰۰ میلیارد ریال (۵۷۰ میلیارد تومان) کمک نقدی و غیرنقدی برای ساخت، توسعه و تجهیز واحدهای درمان و حمایت از اشتغال حین درمان در مراکز ماده ۱۶ اختصاص دادهاند (ستاد مبارزه با مواد مخدر، ۱۴۰۵). همچنین بیش از ۳۱۰۰ نفر از خیرین کشور در هیئت امنای مجامع استانی «خیرین یاریگران زندگی» عضویت دارند که نشاندهنده ظرفیت قابلتوجه مشارکت مردمی در این حوزه است. با این حال، برخی نهادها بهدرستی اشاره کردهاند که حضور خیرین در حوزه اعتیاد، در قیاس با حوزههای مدرسهسازی یا مسجدسازی، دشوارتر است و نیاز به فرهنگسازی و تسهیلگری دارد (سازمان بهزیستی کشور، گزارش سالانه، ۱۴۰۴). انگ اجتماعی مرتبط با اعتیاد، عدم آشنایی کافی با فرایندهای درمانی و نبود ساختارهای شفاف برای جذب و هزینهکرد کمکها، از موانع اصلی مشارکت گسترده خیرین در این حوزه محسوب میشود. به همین دلیل، تکیه صرف بر مشارکتهای داوطلبانه خیرین، راهکاری ناپایدار برای پوشش هزینههای گسترده درمان اعتیاد محسوب میشود و نیاز به ایجاد ساختارهای نهادی و منابع مالی پایدار را آشکار میسازد.
تجربه کشورهای موفق در حوزه درمان اعتیاد نشان میدهد که این حوزه، بخشی از خدمات سلامت عمومی محسوب میشود و منابع مالی آن از محل بودجه عمومی، بیمههای درمانی و مالیات بر کالاهای آسیبرسان تأمین میشود.
در جدول زیر، الگوهای تأمین مالی سه کشور موفق ارائه شده است:
| کشور | الگوی تأمین مالی | ویژگیهای کلیدی |
| پرتغال | بودجه عمومی سلامت | از سال ۲۰۰۱ با تغییر رویکرد از مجازات به درمان، منابع مالی از بودجه عمومی سلامت تأمین میشود. کاهش چشمگیر مصرف و مرگومیر ناشی از مصرف مواد |
| استرالیا | مالیات دخانیات | مالیات دخانیات منبع اصلی تأمین هزینههای پیشگیری، درمان و کاهش آسیب. سهم مالیات در قیمت سیگار حدود ۷۰٪ |
| کانادا | نظام سلامت عمومی و بیمههای استانی | درمان اعتیاد در چارچوب نظام سلامت عمومی و بیمههای استانی ارائه میشود. پوشش همگانی خدمات درمانی |
سازمان جهانی بهداشت (WHO) نیز افزایش مالیات بر دخانیات را مؤثرترین سیاست همزمان برای کاهش مصرف سیگار و تأمین منابع مالی نظام سلامت معرفی کرده و توصیه میکند سهم مالیات در قیمت خردهفروشی محصولات دخانی به حدود ۷۵ درصد برسد (WHO, 2023). این رویکرد میتواند الگوی مناسبی برای ایران باشد، بهویژه با توجه به اینکه مصرف دخانیات در ایران همچنان در سطح بالایی قرار دارد و ظرفیت قابلتوجهی برای افزایش درآمدهای مالیاتی از این محل وجود دارد. علاوه بر مالیات دخانیات، برخی کشورها از مالیات بر الکل، مالیات بر نوشیدنیهای شیرین و عوارض بر کالاهای آسیبرسان دیگر نیز برای تأمین مالی برنامههای سلامت عمومی استفاده میکنند که میتواند برای ایران نیز قابلبررسی باشد.
۴ ) چالشها و الزامات اجرایی
پیش از هرگونه تخصیص منابع جدید، ضرورت دارد ساختار هزینهکرد موجود شفافسازی و کارآمدسازی شود. تاکیدات مقامات مسئول بر این نکته که “منابع مالی باید بر اساس نیاز واقعی هر مرکز و با نظر تخصصی تخصیص یابد” (دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر، ۱۴۰۵)، نشان از وجود ناکارآمدیهایی در الگوی فعلی دارد.
برای تحقق شفافیت و کارآمدی، اقدامات زیر ضروری است:
- ایجاد سامانه جامع نظارت بر تخصیص و مصرف منابع
- تدوین شاخصهای دقیق نیازسنجی برای مراکز درمانی
- الزام مراکز درمانی به گزارشدهی منظم و شفاف
- ایجاد سازوکارهای نظارت مردمی و نهادی
- ارزیابی دورهای اثربخشی هزینهها
۵ ) تکمیل زنجیره درمان
تجربه سالهای گذشته نشان داده است که درمان اعتیاد تنها به پایان دوره سمزدایی یا درمان دارویی محدود نمیشود و یکی از مهمترین چالشها، بازگشت مجدد افراد به چرخه مصرف پس از پایان دوره درمان است. این امر عمدتاً به دلیل نبود حمایتهای اجتماعی، اشتغال، مسکن و پیگیری مستمر پس از ترخیص رخ میدهد (دفتر تحقیقات و آموزش ستاد مبارزه با مواد مخدر، ۱۴۰۴).
تأمین مالی درمان اعتیاد باید بهگونهای طراحی شود که تمامی مراحل زنجیره درمان را پوشش دهد:
- مرحله پذیرش و غربالگری: شناسایی و ارزیابی اولیه افراد نیازمند درمان
- مرحله سمزدایی: درمان دارویی و نظارت پزشکی
- مرحله توانبخشی: خدمات روانشناختی، مشاوره و مهارتآموزی
- مرحله بازگشت به جامعه: حمایتهای شغلی، مسکن و پیگیری مستمر
۶ ) ضرورت تغییر نگاه از اقتصادی به انسانی
یکی از نگرانیهای جدی در این حوزه، تجاری شدن فرایند درمان معتادان است. به بیان یکی از صاحب نظران، “نباید اجازه داد درمان و بازتوانی افراد گرفتار اعتیاد به صنعتی برای درآمدزایی و پولسازی تبدیل شود؛ نوع نگاه به افراد درگیر اعتیاد باید از نگاه اقتصادی به نگاه انسانی، درمانی و اجتماعی تغییر کند” (عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی، ۱۴۰۵).
این تغییر نگاه، پیامدهای مهمی برای سیاستگذاری و تأمین مالی دارد:
- تأکید بر کرامت انسانی افراد درگیر با اعتیاد
- اولویت دهی به کیفیت خدمات به جای کمیت و سودآوری
- طراحی برنامههای درمانی مبتنی بر نیازهای فردی
- کاهش انگ اجتماعی و تبعیض علیه افراد در حال درمان
- توجه به ابعاد روانی – اجتماعی درمان به موازات ابعاد پزشکی
۷ )جمعبندی و پیشنهادها
با توجه به دادههای موجود و تجارب بینالمللی، پیشنهاد تخصیص بخشی از منابع مالی مسئولیت اجتماعی و مالیاتهای تکلیفی به درمان معتادان بیبضاعت، پیشنهادی علمی، منطقی و ضروری به نظر میرسد. با این حال، تحقق موفقیتآمیز آن نیازمند توجه به مؤلفههای زیر است:
- ایجاد منبع مالی پایدار و هدفمند
- شفافیت در هزینهکرد
- تکمیل زنجیره درمان
- مشارکت جدی دستگاههای اجرایی
- تغییر نگاه عمومی
۸ ) نتیجهگیری
اعتیاد نه تنها یک معضل پزشکی، بلکه یک چالش اجتماعی– اقتصادی است که مدیریت آن نیازمند عزم ملی و مشارکت همگانی است. تخصیص منابع مالی از محل مسئولیت اجتماعی و مالیاتهای تکلیفی، میتواند گامی مؤثر در مسیر تحقق تأمین مالی پایدار درمان معتادان بیبضاعت باشد؛ مشروط بر آنکه با شفافیت، کارآمدی و نگاه انسانی همراه شود. تغییر الگوی تأمین مالی درمان اعتیاد از رویکرد سنتی و ناپایدار به رویکردی مبتنی بر منابع هدفمند و پایدار، نهتنها از نظر اقتصادی ضروری است، بلکه از منظر انسانی و اخلاقی نیز یک الزام اساسی محسوب میشود. سرمایهگذاری در درمان اعتیاد، در واقع سرمایهگذاری در سلامت، کرامت انسانی و توسعه پایدار جامعه است.
منابع
- ستاد مبارزه با مواد مخدر جمهوری اسلامی ایران. (۱۴۰۴). گزارش سالانه آمار کشفیات مواد مخدر.
- ستاد مبارزه با مواد مخدر جمهوری اسلامی ایران. (۱۴۰۵). گزارش عملکرد حوزه درمان و حمایتهای اجتماعی.
- ستاد مبارزه با مواد مخدر جمهوری اسلامی ایران. (۱۴۰۵). گزارش طرح تحول درمان و مراکز امید و زندگی.
- سازمان بهزیستی کشور. (۱۴۰۴). گزارش سالانه عملکرد حوزه درمان اعتیاد.
- استانداری ایلام. (۱۴۰۴). گزارش عملکرد درمان معتادان متجاهر.
- همایش ملی مسئولیت اجتماعی شرکتها. (۱۴۰۵). مجموعه مقالات.
- دفتر تحقیقات و آموزش ستاد مبارزه با مواد مخدر. (۱۴۰۴). مطالعه عوامل بازگشت به مصرف در معتادان درمانشده.
- UNODC. (2023). World Drug Report 2023. United Nations Office on Drugs and Crime.
- UNODC. (2024). Afghanistan Opium Survey 2024. United Nations Office on Drugs and Crime.
- WHO. (2023). WHO Report on the Global Tobacco Epidemic 2023. World Health Organization.
- European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction (EMCDDA). (2023). Portugal Country Overview.
- Australian Government Department of Health. (2023). National Drug Strategy 2017-2026.
- Government of Canada. (2023). Canadian Drugs and Substances Strategy.
